Jak przestępcy oszukują osoby starsze przez telefon – nowe podstępy

Telefony stały się podstawowym narzędziem kontaktu, ale jednocześnie ulubionym kanałem działania oszustów wymierzonych w osoby starsze. W artykule znajdziesz szczegółowe dane o skali zjawiska, opis najczęstszych scenariuszy, nowoczesne techniki ataku oraz praktyczne procedury weryfikacji i reagowania dla seniorów, ich rodzin i instytucji.

Skala problemu w liczbach

Statystyki i przykłady

  • 20% seniorów powyżej 65. roku życia doświadczyło kradzieży lub próby wyłudzenia danych,
  • 44% ataków na osoby starsze odbywa się przez telefon,
  • w Małopolsce oszuści działający metodą „na policjanta” wyłudzili blisko 16 000 000 zł w ciągu jednego roku.

Telefony są głównym kanałem ataku: 44% przypadków oszustw wobec seniorów to oszustwa telefoniczne. Najczęściej celem przestępców jest uzyskanie dostępu do danych płatniczych — wyłudzenia dotyczą w 32% przypadków kart płatniczych oraz w 29% kont bankowych. W pojedynczych sprawach straty osiągają nawet prawie 1 000 000 zł, co pokazuje, jak szybko pojedyńczy incydent może zniszczyć oszczędności.

Najczęstsze metody oszustw telefonicznych

Opis metod i mechanizmów działania

  • oszustwo „na policjanta”,
  • oszustwo „na wnuka”,
  • oszustwo „na pracownika banku” oraz „na kuriera”.

Oszustwo „na policjanta” polega na podszyciu się pod funkcjonariusza i przekonaniu seniora, że jego pieniądze lub dokumenty są zagrożone. Często proszą o przekazanie gotówki lub kodów i żądają zachowania poufności. W oszustwie „na wnuka” przestępca kreuje nagłą sytuację rodzinną — np. wypadek lub kłopoty prawne — i prosi o natychmiastową pomoc finansową. W wariancie „na pracownika banku” oszust prosi o hasła, numery kart lub kody SMS, tłumacząc to „koniecznością weryfikacji” lub „zablokowania podejrzanej transakcji”. „Na kuriera” to często prośba o opłacenie przesyłki lub podanie danych karty przy odbiorze.

Przestępcy stosują kombinacje technik socjotechnicznych: groźby, presję czasową, manipulację emocjonalną i wykorzystywanie danych publicznych, żeby nadać rozmowie pozory autentyczności. Najskuteczniejsze przypadki to te, które łączą wiarygodne informacje z ograniczeniem czasu na sprawdzenie faktów.

Nowoczesne techniki stosowane przez oszustów

Technologia wspierająca oszustwa

Przestępcy korzystają z zaawansowanych narzędzi: spoofingu numeru, technologii zmiany głosu oraz platform umożliwiających masowe ataki telefoniczne. Dzięki temu rozmowa może wyglądać, jakby pochodziła z lokalnego komisariatu, infolinii banku lub od znanej osoby. Oprogramowanie do zmiany głosu i syntezy mowy pozwala na imitowanie bliskich lub urzędników, co zwiększa szansę na oszustwo.

Dodatkowe techniki:
– spoofing numeru – atakujący modyfikuje identyfikator wyświetlany na telefonie, tak aby wyglądał jak numer instytucji,
– zmiana głosu – wykorzystanie algorytmów do nadania głosowi cech znajomej osoby,
– presja czasowa – wymuszanie natychmiastowej decyzji, przez co ofiara nie ma czasu na sprawdzenie informacji,
– społeczna inżynieria – zbieranie publicznych danych o ofierze (np. nazwisko, adres, powiązania rodzinne) i użycie ich w rozmowie dla zwiększenia wiarygodności.

Typowy scenariusz oszustwa i sygnały ostrzegawcze

Przebieg i punkty krytyczne

  1. wejście w rozmowę: przestępca nawiązuje kontakt i przedstawia nagłą, emocjonalnie angażującą sytuację,
  2. budowanie zaufania: podaje rzekome dowody, fragmenty danych lub nazwiska,
  3. presja: narzuca pilność, grozi konsekwencjami prawnymi lub finansowymi,
  4. prośba o środki: żąda kodu SMS, numeru karty, przelewu lub przekazania gotówki kurierowi.

Sygnały ostrzegawcze, przy których należy natychmiast rozłączyć się:

  • prośba o kody z SMS,
  • żądanie przelewu na prywatne konto lub przekazania gotówki,
  • wymóg zachowania tajemnicy,
  • numer telefonu różni się od oficjalnego numeru instytucji.

Jeżeli rozmówca stosuje kilka powyższych elementów jednocześnie – szczególnie presję czasową i prośbę o SMS-y – jest to silny sygnał, że mamy do czynienia z próbą wyłudzenia.

Konsekwencje i typowe reakcje ofiar

Skutki finansowe i behawioralne

W 32% przypadków oszuści wyłudzają dostęp do kart płatniczych, a w 29% do kont bankowych. Po incydencie największa grupa seniorów (56%) ogranicza się do zmiany hasła, co jest krokiem potrzebnym, lecz niewystarczającym, jeśli doszło do przelewu środków. Tylko 35% kontaktuje bank, 21% zawiadamia Policję, a zaledwie 9% zgłasza sprawę do CERT Polska. Niska liczba zgłoszeń zmniejsza szanse na odzyskanie środków i ogranicza wykrywalność fali oszustw.

Konsekwencje wykraczają poza straty finansowe: ofiary często doświadczają stresu, utraty zaufania do instytucji oraz izolacji społecznej z powodu wstydu lub obawy przed powtórką zdarzenia.

Jak weryfikować rozmówcę – praktyczne instrukcje

Proste zasady, które warto stosować natychmiast

Krok po kroku:
Krok 1: zachowaj spokój i nie przekazuj żadnych kodów ani danych przez telefon.
Krok 2: rozłącz się i zadzwoń na oficjalny numer instytucji zapisany w dokumentach, na karcie lub na oficjalnej stronie internetowej; nie używaj numeru podanego przez rozmówcę.
Krok 3: poproś rozmówcę o służbowy numer telefonu i dane identyfikacyjne, a następnie porównaj je z informacją uzyskaną z oficjalnego źródła.
Krok 4: w sytuacji wątpliwej — skontaktuj się z członkiem rodziny, opiekunem lub sąsiadem przed wykonaniem jakiegokolwiek przelewu lub wydaniem pieniędzy.
Krok 5: odmów przekazania kodów z SMS, numerów kart oraz informacji do logowania; pracownik banku nigdy nie poprosi o pełne hasło lub kod autoryzacyjny podawany przez klienta.

Natychmiastowe kroki po podejrzeniu oszustwa

Co zrobić w pierwszych godzinach

Zadzwoń do banku i zablokuj kartę oraz dostęp do bankowości elektronicznej; poproś o monitorowanie i ewentualne cofnięcie transakcji. Zgromadź dowody: zapisz numer rozmówcy, nagranie rozmowy, treść SMS-ów, dane konta, na które wysłano środki oraz wszelkie potwierdzenia. Zgłoś przestępstwo na Policję i przekaż zebrane dowody wraz z numerami rachunków odbiorcy. Zgłoś incydent do CERT Polska przez formularz dostępny na stronie lub drogą mailową, aby instytucje mogły reagować na potencjalne kampanie oszustów. W ciągu 24 godzin zmień hasła i tam, gdzie to możliwe, aktywuj dodatkową weryfikację (np. dwuetapowe logowanie).

Profilaktyka dla rodzin, opiekunów i instytucji

Praktyczne rozwiązania zmniejszające ryzyko

Edukacja powinna być regularna i praktyczna: krótkie szkolenia dla seniorów z przykładami scenariuszy, ćwiczenia symulacyjne i przypomnienia o podstawowych zasadach. W rodzinie warto ustalić procedury: lista oficjalnych numerów (bank, policja, bliscy), rodzinne hasło potwierdzające tożsamość osoby dzwoniącej oraz zasada konsultacji z opiekunem przed przekazaniem pieniędzy. Banki powinny oferować alerty transakcyjne i mechanizmy autoryzacji dużych wypłat z udziałem opiekuna. Instytucje i organizacje lokalne mogą organizować kampanie informacyjne i współpracować z Policją oraz CERT, aby szybko rozpraszać informacje o trwających oszustwach.

Przykładowy skrypt weryfikacyjny dla seniora

Prosty wzorzec do wykorzystania w rozmowie

Rozmówca: „Jestem z banku/policji” – odpowiedź: „Dziękuję. Rozłączę się i zadzwonię na infolinię banku/policji.” Jeżeli rozmówca naciska: odpowiedź: „Poproszę o czas na weryfikację i zadzwonię pod numer z dokumentów.” W razie prośby o pieniądze: skontaktuj się natychmiast z opiekunem lub członkiem rodziny przed wykonaniem jakiejkolwiek transakcji.

Dowody i badania potwierdzające ryzyko

Źródła i znaczenie statystyk

Badania pokazują, że co piąty senior (20%) doświadczył kradzieży lub próby wyłudzenia danych, a wśród ataków na osoby starsze aż 44% miało formę oszustwa telefonicznego. Lokalne raporty, jak przykład Małopolski, ilustrują skalę strat finansowych — blisko 16 000 000 zł wyłudzone przez jeden schemat w ciągu roku. Te dane podkreślają, że oszustwa telefoniczne to realne i rosnące zagrożenie, które wymaga natychmiastowej reakcji ze strony rodzin, banków i służb.

Kontakt i zgłoszenia

Gdzie kierować sprawę

W przypadku podejrzenia oszustwa natychmiast skontaktuj się z bankiem — użyj numeru alarmowego podanego na karcie lub oficjalnej stronie banku. Zawiadom Policję pod numerem 112 lub udaj się do lokalnego komisariatu, aby złożyć oficjalne zawiadomienie. Zgłoś incydent do CERT Polska poprzez formularz na stronie lub mail, co ułatwia wykrywanie i przeciwdziałanie kampaniom oszustów. Zachowaj wszystkie dokumenty, zrzuty ekranu, wiadomości i numery rozmówców jako dowody.

Reagowanie szybko i zgodnie z procedurami zwiększa szanse na ograniczenie strat i zatrzymanie przestępców. Stosowanie prostych zasad weryfikacji oraz regularna edukacja znacząco zmniejszają ryzyko udanego ataku wobec seniorów.

POWIĄZANE ARTYKUŁYWIĘCEJ OD AUTORA